AKTET boton punime të prezantuara gjatë Takimit Vjetor të Instituti Alb-Shkenca (IASH). Kjo revistë boton vetëm punime origjinale që sjellin njohuri të reja dhe të rëndësishme për avancimin e shkencës. Revista drejtohet prej Këshillit Botues, i cili përbëhet prej një kryeredaktori, një redaktori teknik dhe disa redaktorëve shkencorë përgjegjës për fusha të veçanta të shkencës. Autorët që kanë prezantuar gjatë takimit vjetor të IASH mund t’i dërgojnë punimet e tyre për botim.

Për më tepër lexoni udhëzuesin në formatin PDF.

  AKTET_Thirrje (393.11 kB 2012-04-16 06:43:36)

Sami  Repishti

Ridgefield,CT.SHBA. - Javen e kalueme, Instituti Alb-shkenca, (IASH),Seksioni i Shkencave Mjeksore, organizoi dhe mbajti ne Tirane Konferencen Nderkombetare “Ethics in Medicine”. Kjo Konference ashte e para e ketij lloji qe mbahet ne trojet shqiptare ne Ballkan, kryesisht nga mjeke shqiptare, se bashku me disa eksperte nderkombetare. , Dr.Altin Stafa, dhe bashkepunetoret e tij meritojne mirenjohejn tone per kete sherbim qe i bahet popullit tone. Terheq vrejtjen fakti se perfaqesues shqiptare te mjeksise nga Kosova dhe Maqedonia dhane kontributin e tyne per pasunimin dhe suksesin e kesaj Konference. IASH ashte nji grumbulim shkencetaresh mbarshqiptar qe ndjek rrugen e paevitueshme te afrimit ne mes te popullsive shqiptare ne trevat ballkanike, nji proces qe duhet te zhvillohet gjanesisht dhe thellesisht, me qellim qe te sjelle ne jete integrimin e mendimit letrar, politik, kulturor dhe shkencor te hapesines shqiptare ne Ballkan- dhe mundesisht edhe ne bote.

Simbas lajmerimit zyrtar te organizatoreve, Konferenca nderkombetare mbi “Ethics in Medicine” cel serine e veprimtarive qe IASH planifikon ne kuadrin e 100 vjetorit te Pavaresise kombetare te Shqiperise. Ky planifikim me nxit te propozoj edhe organizimin e nji Konference te ketij lloji per zhvillimin e arsimit modern ne trojet shqiptare ne Ballkan.

Pse arsimi? Tradicionalisht, arsimi gjykohet si drita qe lufton erresinen e injorances, dhe nga kaosi krijon nji bote te organizueme.

Ne shekullin 21, forca dinamike e zhvillimit varet nga “kapitali njerezor” ma shume se nga burimet e landeve te para ose rezervat e medha te kapitalit investues. Ky “kapital njerezor” ngrihet nga nji filozofi arsimore qe mbeshtetet ne konceptin e njeriut te lire, ne nji shoqeni te lire, te arsimuem, dhe me sensin e pergjegjsise ne vendin ku jeton.

Sot ne Shqiperi, arsimi gjindet ne mes te perpjekjes titanike per te ardhmen e paevitueshme europiane dhe pengesave te krijueme nga deshtaket e se kaluemes.

Revolucioni elektronik dhe fusha e gjane e informatikes qe na rezervon e nesermja kerkojne kuadro te pergatituna mire ne shkence dhe teknologji, sepse atje jane vendet e punes qe presin tekniket. Ky ashte nji imperativ i kohes qe shqiptaret nuk guxojne te mosperfillin. Ata duhet te modernizohen ne mendimet e tyne, perndryshe do te jene te destinuem me vegjetue ne vorfeni te perhereshme.

Nji popullsi shqiptare qe shikon te ardhmen e lire vetem nga hijet e se djeshmes se dhimbshme nuk perparon, sepse partizania ashte nji shkelje flagrante e humanizmit universal qe arsimi i vertete kultivon. Jemi ne fund te shekullit te “politikes”,. shpesh here jo-parimore. Gjindemi ne prak te “hyrjes ne histori”, ku fati i jone do te farketohet me duert tona. Arsimi ashte element thelbesor i ketij marshi historik.

Sot, duhet te pyesim cili ashte vizioni shqiptar per shekullin 21?
Pergjigja e kesaj pyetje ashte nji imperativ, korrektesa e te cilit do te percaktoje fatin tone, te pakten per nji shekull. Arsimi ketu luen nji rol qendror si nji disipline per zhvillimin e mendjes dhe karakterit nepermjet mesimit ne klaset tona, qe duhet te  jene laboratore te verteta ku paraqiten, analizohen, diskutohen dhe mundesisht nxirren perfundime qe mund te konfirmohen me metoda shkencore.

Shkolla shqipe, klaset e nexanesve shqiptare, duhet te punojne si institucione informimi te lire e te plote, e jo si qendra formimi ideologjik; ata duhet te jene “akademi” te vogla te mendimit te lire, te shprehjes se lire, “faltore” te lirise se individit dhe te lirise ne shoqenine shqiptare. Keshtu mund te pengojme deshtimin ne punen tone per formimin e “kapitalit njerezor“ si dhe ndertimin e shoqenise shqiptare.

Kjo vlen sidomos per nexansit e shkollave ne katundet e vorfna te vendit ku shuhen shume talente, dhe per femnen shqiptare -gjysma e popullsise- ku shmangen aftesi te pakufizueme. Atje duhet te zbatojme programe shume ma te gjana se sot, dhe ma te pershtatshme per punesim ne boten e zhvillueme te internetit..Autoritetet qendrore dhe vendore duhet te kuptojne randesine e “kapitalit njerezor” qofte per te tashmen e vendit qofte per te ardhmen e tij.

Arsimi sot duhet te permbushe edhe rolin e “rindertimit moral” te shoqenise shqiptare, te damtueme rande nga pervoja degjeneruese e diktatures komuniste, dhe akoma sot perseri, nga mbeturinat e mentalitetit rezistues komunist. Nji arsim perparimtar thekson prirjen tone te mbrendshme me perqafue te miren. Nji arsim perparimtar qe thekson lirine individuale ashte autentik, dhe ngule kambe per vlerat e sherbimit ne shoqeni.

Pjekunia intelektuale ashte aftesia e jone me ndihmue te tjeret. Na jetojme ne nji epoke ku mbrojtja “e tjetrit” bahet cdo dite e ma shume nji parim ne marredhanjet nderkombetare. Mbrojtja e Kosoves ashte nji shembull ndricues, te cilin na shqiptaret duhet te imitojme. Arsim, tolerance, solidaritet dhe forcim i traditave tona kombetare : kjo ashte nji pasuni kolektive qe meriton
perkrahjen tone pa rezervime.

Shqiptaret kane nevoje per nji familjarizim me historine intelektuale bashkekohore, historine e ideve, si dhe njohjen konkrete te ngjarjeve rreth nesh, ngjarjeve qe jetojme ne te njajten kohe. Kjo ashte “hyrja ne histori” qe na duhet te ndermarrim me nji mendje njikohesisht aktive, dhe komunikative. Ne 50 vjetet e ardhme, bota e qytetnueme do te dedikoje energjite e veta ne zbutjen e vorfenise globale, ne perparimin e arsimit global, dhe ne permiresimin e shendetit global, ne mes tjerash. Shqiptaret duhet te jene pjese e kesaj beteje fisnike globale.

Koncepti, tashma i tejkaluem, i historise si folklor, i herojve falso, dhe i datave luftash shkaterrimtare duhet te zevendsohet me arritjet tona te nalta te mendjes dhe punes njerezore, me mirekuptim te ndersjelle te njerezimit, me zhvillimin e matejshem te vlerave morale e qytetare qe ngrejne peshen tone si qenie njerezore ne nji shoqeni te qytetnueme. Na jemi bashkekombesit e Nanes Tereza dhe nobelistit Ferid Murad….!

Shqiptaret nuk duhet te kerkojne perseri metoda revolucionare qe premtojne gjithcka dhe ma ne fund shkaterrojne. Duhet thjeshtesisht t’i shpervjelemi punes, per zgjidhjen e problemeve qe perballojme. Vetem djerses i bie era ndershmeni. Duhet te edukojme shqiptaret me pase besim ne vete, ne nji te ardhme te ndritshme per ata.

Ne perfundim, na duhet nji arsim qe frymezon vleresimin e lirise, se vertetes, drejtesise, demokracise, tolerances, dhe  sidomos randesine e vleresimit te jetes njerezore.

Thomas Jefferson na tregon se ekziston nji “aristokraci natyrale: elementet metalent dhe virtyte “(“talent and virtue”).
Nji aristokraci e ketill shqiptare ashte e denje per rolin qe shqiptaret, kudo qe jane, pritet te marrin persiper gjate shekullit 21.

Ne kete perpjekje, Instituti Alb-shkenca mund te sherbeje si katalizator.

Seksioni i Shkencave Mjekesore te Institutit Alb-Shkenca
Konference Nderkombetare “Ethics in Medicine”

Ne daten 31 mars 2012, ne Hotel Tirana International, Seksioni i Shkencave Mjekesore te Institutit Nderkombetar Alb-Shkenca, organizoi Konferencen nderkombetare “Ethics in Medicine”.
Kjo konference eshte e para e ketij niveli e organizuar ndonjehere ne trevat shqiptare ballkanike dhe sjell per referim per here te pare ne Shqiperi disa eksperte te nivelit te larte europian e me gjere.

U debatuan tema te rendesishme te Etikes mjekesore ne fusha te ndryshme te saj, si p.sh Etika ne perdorimin e rrezatimeve mjekesore (Prof Rethy Chhem, Drejtor i Departamentit te Shendetit njerezor prane Agjensise Nderkombetare te Energjise Atomike), Etika dhe legjislacioni mjekesor (Prof. Amnon Carmi, Drejtor i kolegjit te bioetikes prane UNESCO-s dhe Dekan i fakultetit jurudik, Universiteti Haifa, Izrael), Etika dhe transplanti i organeve (Prof. Ramadan Jashari, Drejtori i Bankes Europiane te transplanteve te indeve dhe organeve, Bruksel, Belgjike),  Etika dhe psikiatria (Dr. Samuel Wolfman, docent ne fakultetin Juridik dhe te Mjekesise te universitetit te Haifa, Izrael), Etika dhe teknologjia mjekesore (Prof. Marco Leonardi, themelues dhe drejtues i Katedres se Neuroradiologjise ne Fakultetin e Mjekesise, Univerisiteti i Bolonjes), Raporti mjek-pacient (Dr. Mario Ravaglia, Drejtor i departamentit te Urgjences, Spitali Lugo, Ravenna, Itali), Betimi i Hipokratit ne mijevjeçarin e trete (Prof. Pavel Kalvach, Katedra e Neurologjise, Universiteti i Prages, Republika Ceke), Kendveshtrimi etik ne vepren humanitare te Nene Terezes (Dr. Gezim Alpion, Docent i Sociologjise, Universitetit Birmingham, Angli).

Pershendeten aktivitetin Ministri i Shendetesise, Z. Petrit Vasili, Ministri i Shendetesise i Republikes se Kosoves Z. Ferid Agani, Drejtoresha e Institutit te Kultures Italiane ne Tirane Znj. Fulvia Veneziani dhe Dekani i Fakultetit te Mjekesise te Universitetit te Tiranes Prof. Bajram Hysa.

Moren pjese ne diskutim gjithashtu edhe perfaqesues te mjekesise akademike shqiptare, si Prof. Mentor Petrela  i cili referoi mbi bazat kulturore dhe historike shqiptare dhe etika mjekesore ne Shqiperi dhe Prof. Isuf Kalo i cili, ne bashkepunim me Prof. Nestor Theresken dhe Prof. Sulejman Kodren, referoi mbi konceptin e etikes mjekesore globale.

Aktiviteti u dallua per nje pjesemarrje shume te larte: moren pjese mbi 350 mjeke te te gjitha specialiteteve, stomatologe, farmaciste, menaxhere te sherbimeve shendetesore, infermiere, laborante dhe te tjere profesioniste te fushes se shendetesise nga Shqiperia, Kosova dhe Maqedonia. Ndoqen konferencen gjithashtu edhe shume studente te Fakultetit te Mjekesise dhe Farmacise se Universitetit te Tiranes, Prishtines dhe Tetoves.

Ky aktivitet u akreditua nga Qendra Kombetare e Edukimit ne Vazhdim prane Ministrise se Shendetesise dhe ju akorduan 8 kredite.

Aktiviteti u organizua nga Instituti Alb-Shkenca, me mbeshtetjen e Ministrise se Shendetesise se Republikes se Shqiperise, Ambasades Italiane dhe Institutit te Kultures Italiane ne Shqiperi, si dhe ate te Ndermarrjes Spitalore te Bolonjes (nje nga ndermarrjet spitalore me te medha ne Itali).

Konferenca u ndoq dhe u pasqyrua gjeresisht nga mediat televisive, te shtypura dhe elektronike, ne gjuhen shqipe.
(Kronika TV e Voice of America ne shqip: http://www.voanews.com/albanian/news/Shqiperi-konference-Etiken-Mjekesi-VOA-ditari-145397735.html
Kjo konference nderkombetare eshte i pari nga aktivitetet qe Instituti Nderkombetar Alb-Shkenca organizon ne kuadrin e 100-vjetorit te Pavarsise se Shqiperise, aktivitet i cili do te pasohet ne vjeshte nga te tjera veprimtari shkencore te te njejtit Institut.

Dr. Altin Stafa

Drejtues i Seksionit te Shkencave Mjekesore te Institutit Alb-Shkenca

Njesia operative e Neuroradiologjise
Spitali « Ospedale Maggiore », Bologna, Itali.
altin.stafa@ausl.bologna.it

Prof. Dr. Jahja Koka
jkokaj@yahoo.com

Kudo qe hapni  informcionet ne internet apo ne mjete te informimit nuk munde te shmageni nga lajmi qe me 6 Mars, 2012 kane ndodhe dy europcione diellore te cilat do te kene nje impakt ne atmosferen e planetit ne te cilin jetojme. Ndoshta keto informacione jane  fragmentale ,te shoqruara me slajde e filma te cilet  jane shpesh deskriptive me termine jo familjare teknike, te cilat munde te mos e  kenaqin kurreshtjen e te kuptuarit kauzal apo shuajn etjen intelektule te lexueseve tone, kurreshtjen se cfare me te vertet po ndodhe dhe si dhe pse po ndodhe?
Qellimi I ketij artikulli nuk eshte te informoj per ngjarjen mbi erupcionet e fundit Diellore, por te ofroj nje sqarim didaktik dhe me gjuhe shkencoro-popullarizuese te  mundesoj qe lexuesi te futet ne esencen e ketyre fenomeneve diellore,  menyren se si  na i perjetojme, si dhe efektet eventuale damtuese ne toke.

Te nisemi pra nga perjetimet tona ne toke. Diellin, I cili pej nesh eshte 150 milion km larg,  e shohim  ne pozita te ndryshme ne sferen qiellore, te cilat jane te lidhura me fenomenet dite- nate apo me stinet vjetore. Edhe ngjyra apo madhesija e  Diellit nuk na duket e njejt ne momentet e lindjes, zenitit apo perendimit te tij. Por kryesisht me syrin e pa armatosur e shohim si nje top te shendritshem. Ne momentet  e prendimit ky top ka inspiruar piktore apo poete per ta pershkruar madhesien e tij te theksuar ne krahasim kur ai gjendet ne pozitat tjera  gjate dites. Bukuria e ketij topi te kuqrremte me madhesi te theksuar dhe siperfaqe shum te lemuet pra eshte magjepse dhe inspiruese.  

Por ne te vertet siperfaqja e Diellit nuk eshte fare e lemuet e aspak e qete dhe se mdhesia e tij vetem duket e ndryshme per shkak te atmospheres dhe kendit te rrezeve qe vijne nga ai.
Sfera diellore eshte aq e madhe sa qe, po te ishte e zbrazte,  ne te mude te futeshin 1. 3 milion sfera tokesore. Materja e trupit diellore eshte plazmike dhe se densiteti  eshte me I madhi ne zemer apo berthame te Diellit dhe pastaj bie ne zonat tjera sferike ( zonen radiaktive, te konvekcionit, kromosfere dhe fotosfere). I tere ku lamsh diellore me zona te permendura sferike gjendet ne brendesi te korones. E tere energjia diellore e cila na furnizon dhe jep jete edhe neve ne toke, buron nga berthama diellore , ne baze te te fuzionit berthamore qe kryhet ne perms  te  nje procesi vargor. Ky proces ka filluar para afer 5 bilion vitesh aq sa eshte vjetersia e Diellit dhe sistemt diellore dhe do te perfundon pas 5 bilion vitesh ne vijim , kur edhe perfundon ekzistenca e tokes, atehere kur Dielli do te vdese, do te  implodon , kur edhe do ta gelltite edhe vete token.

Meqe burimi I energjise diellore gjendet ne berthamen e tij, teperatura me e larta eshte ne berthame dhe pasatj funkcionalisht bie deri ne periferine e tij.
Por Dielli ka cudite e papritsheme. Perqudi temperatura e kromosferes edhepse gjendet me afer burimit, eshte me e ulte se sa temperature e korones e cila gjedet tersisht ne periferi, shum larg nga berthama.

Per ta kuptuar edhe nje cudi tjeter te Diellit mendoni trupin e juaj si Diell, ku beli I juaj ( pjesa ekuatoriale) eshte shum me I madhe apo e  trashe se sa pjeset kah polet. Cudia  qendron ne faktin qe beli apo pjesa equatoriale rrotullohet rreth boshtit diellor shum me shpejt se sa pjesa e regjionit afer  poleve.

Ne, keto qe pershkruam, dhe shum fenomene akoma te pa zbuluara, I observojme dhe studjojme  ne menyre optike apo imazhore dhe me ane te spektrskopise me te cilen depertojne me meshtesite e berthames, sferave te permendura dhe siperfaqes diellore.

Imazhimet apo fotografite e bazuara ne gjatesi shum te shkurta valore na tregojn qe siperfaqja e diellit, siqe thame eshte shum eruptive. Vazhimisht gjenerohen  milona e miliona zjarre ne siperfaqen e tij, masa e te cilave ngritet deri ne nje lartesi per tu kethyer menihere ne Diell nga terheqja e tij gravitacionale.

Keto spikla apo zjarre te vogela bejne qe Dielli ne siperfaqe te duket me milione spikla apo vrushkuj te vegjel te materjes plazmike. Ne kete menyre siperfaqja e Diellit  duket I mbeshtjellur si me shllunga leshi, me fije te theksuara me gjatesi te njejte.   

Nderkaq, nga distance siqe jemi na ne Toke,  Dielli duket si siperfaqe e pershkruar qe ne fillim, e lemuet dhe e qete. Si te ketille e shohim Diellin  me syrin e pa armatosur apo me telekope me fuqi te dobet.

Njollat apo pikat diellore
Me zbulimin e teleskopeve eshte hetuar qe ne siperfaqen diellore kohe pase kohe paraqiten disa njolla apo pika diellore. Jane keto siperfaqe ne dukje te vogla, ku temperaturat jane  jashtzakonisht te larta ndaj edhe duken shum te shendritshme apo jane mjaft te ulta qe duken si te errta ne krahasim me siperfaqn tjeter diellore, ku nuk ka njolla ne fjale. Ndaj edhe I quajm njolla apo pika, por siperfaqja aktuale e tyre eshte sa siperfqja e nje kontinenti. Dy pika me te aferta te ketilla formojne nje qifte te poleve manjetike. Nga njera nisen  vijat magnerike duke perfunduar ne tjetren.  Ndaj edhe keto pika fqinje  i emertojme me V( verior) dhe J(jugor). Perderisa ne hemisferen e siperme te Diellit renditja e ketyre paleve eshte  V-J , ne hemisferen jugore te Diellit eshte renditja e kundert J-V.

Eshte karakterisike qe ne kete aspekt ekzistone nje periodicitet me periode 11 vjecare.  Ne cdo 11 vjete pika e cila ishte V shendrohet ne J dhe ajo qe ishte J shendrrohet ne V. Rrjedhimisht polariteti I permendur ne hemisferen veriore dhe jugore nderron sipas periodes ne fjale. Nga njollat apo pikat ne fjale, kur ato jane aktive siqe ndodhi para dy ditesh, lirohet nje erupcion shum I fuqishem duke eruptuar mase e madhe grimzash me shpejtstesi 700 km/s. Me kete shpejtesi larguese ato munde te largohen tersisht nga Dielli dhe perhapen ne hapsire rreth tij duke arrite edhe ketu ne Toke 150 milion km larg. Ardhjes se grimcave ne fjale I paraprine stuhija magnetike qe vjen nga ato regjione diellore.

Observatori Mionik ne Kuvajt dhe parashikimi i motit hapsinore

Proceset diamike te Diellit dhe fenomenet e pershkruara percjellen ne menyre te vazhdushme me ane te sateliteve orbital te NASA te cilet japin vazhdimisht foto dhe informacione te reja  te bolleshme te cilet me detaje gjenden ne internet. Por nje forme tjeter e detektimit dhe matjeve te stuhive diellore dhe prognozimit te motit hapsinore, behet me ane te observatoreve mionik. Ne siperfqen toksore ne tersi ekzistojne  4 observatore te ndryshme me qender ne Tokio. Nje nga keto observatore gjendet ne Kuvajt.

Ne obsrvatorin tone ne Kuvajt gjenden detektore ne forme cilindrike ne shtesuar ne disa shtresa . Mionet qe vijne, detektohen me keta detektor te shtresuar ne ate menyre qe mundson matjen e kendit nen te cilin mionet vijne ne Toke. Ky kende I menjanimit te mioneve shkaktohet nga stuhija manjetike diellore. Madhesia e kendit ne fjale percakton fuqine e stuhise manjetike diellore. Te theksojme ketu qe valet manjetike ne fjale kane karakter fotonik, ndaj edhe levizin me shpejtsi te drites. Prandej ato te nisura nga siperfaqja diellore vijne shum me heret se sa vete grimcat materiale qe lirohen me flerat eruptive  qe nisen nga e njejeta siperfaqe diellore. Detektimi I ketille mionik mundeson prognozimin e ardhjes se grimcave nga Dielli te cilat, nese eventualisht perplasen ne kosmanautin I cili ka fatin qe te jete  ne hapsire, munde te vrasin ate automatikisht. Pra kjo forme e prognozimit te motit hapsinore eshte me rendesi praktike.

Kur eshte fjala per mionet dhe natyren e tyre ketu do te beja nje koment te shkurter qe perkon me teorine speciale te relativitetit.
Mionet qe ketu detektojme formohen nga grimcat kozmike te cilat me te arritur ne skajin me te larget te atmospheres, pra jonisferen, ato perplasen me grimca materiale te atmosferes duke formuar mione. Jetezgjatja e  ketyre mioneve eshte shum me shkurter se sa koha  nevojshme qe ato te arrijne nga periferija me e larget e atmospheres dhe duke kaluar tere trashsine e saje, te arrine gjere ke detektoret tone. Por me qe ato levizin me shpejtesi qe I afrojet shpejtesise se drites,behete  jetezgjatja e  mioneve qe mundeson detektimin dhe matjen e menjanimit te tyre. Ata qe deshirojne te percjellin aktivitetin e ketyre diteve te stuhive diellore, munde te shkojne ne sajt te inetrnetit duke shtype vetem "Kuwait Muon telescope". Per cdo moment, dite e nate, shihen grafiket, interpretimi I te cileve mundson kuantifikimin e  fuqise se stuhive diellore.

Brengosja me e madhe ketu ne Kuvajt eshte se eshte vertetuar qe stuhite manjetike shkaktojn korozione te theksuara ne gypat naftsjelles. Stuhite manjetike te fuqishme mund te damtojne sistmin GPS, qarkullimin elektronik te informaconeve, ndezjen e transformatoreve te medha e shum problem te tjera me rendsi teknike dhe ekonomike.